Zelfbeeld 

Door Heidi Leenaerts

Of je nu een kind van vijf jaar bent of een volwassene van 65 jaar, een bepaald zelfbeeld heeft iedereen. Een positief zelfbeeld en zelfvertrouwen zijn nauw met elkaar verbonden. Dit artikel gaat over de ontwikkeling van het zelfbeeld bij kinderen en jongeren.

Zelfbeeld is het beeld dat je over jezelf hebt, hoe je over jezelf denkt. Dit beeld heeft invloed op de manier waarop jij je gedraagt en de dingen die je (niet) doet. Een positief zelfbeeld geeft zelfvertrouwen. Je gaat makkelijker nieuwe ervaringen aan, ontdekt nieuwe mogelijkheden waardoor je jezelf ontwikkelt. Met zelfvertrouwen is het ook gemakkelijker om voor jezelf op te komen en je eigen mening te geven (assertiviteit). Toch ligt dit allemaal nog niet zo simpel. Zo kun je het ene moment blaken van het zelfvertrouwen, en je in een andere situatie heel onzeker voelen.

Als iemand met een positief zelfbeeld iets doet wat niet lukt, zal hij bijvoorbeeld denken: dit is moeilijker dan ik dacht. Ik heb het in ieder geval geprobeerd. Misschien dat het de volgende keer wel lukt. Terwijl iemand met een negatief zelfbeeld denkt: het heeft geen zin. Ik wist toch al dat ik het niet zou kunnen. Deze laatste gedachte versterkt het negatieve zelfbeeld.

Hoe ontstaat een zelfbeeld? Jonge kinderen zijn niet in staat een beeld over zichzelf te vormen. Voor de vorming van het zelfbeeld bij kinderen zijn de ouders/opvoeders van groot belang. Kinderen leren in eerste instantie over zichzelf door wat er tegen hen gezegd wordt, hoe ze behandeld worden, hoe ze gewaardeerd en geaccepteerd worden. Daarnaast door de gevolgen te ervaren van het eigen gedrag. Dit binnen de grenzen van wat veilig is en qua leeftijd en ontwikkeling van hen gevraagd kan worden. Een beetje spanning overwinnen kan een heel trots en tevreden gevoel geven.

Betekent dit dat je als ouder de hele dag je kind de hemel in zou moeten prijzen? Natuurlijk niet. Regelmatig herhalen van duidelijke complimenten, waarbij het gedrag benoemd wordt, helpt om het kind een positief beeld over zichzelf te laten vormen. Alleen een gemeend compliment werkt! Kinderen zijn gevoelig voor gezichtsuitdrukking, toon en gedrag. Als dit niet klopt met wat er gezegd wordt, gaat het kind twijfelen en wordt onzeker.

Hoe zit het bij lastig gedrag? Als een kind regelmatig hoort dat het lastig is, dat het gewoon moet doen, altijd zo druk is, iets toch niet kan, gelooft het kind dat ook! Ook in dit geval bepaalt het zelfbeeld hoe het kind zich gedraagt en wat het voelt. Benoem in dit geval duidelijk welk gedrag niet gewenst is, wat voor effect dat heeft op jezelf als ouder/opvoeder, waarom het gedrag niet gewenst is en eventueel welk gedrag wel op prijs zou worden gesteld. Bijvoorbeeld: ik vind het heel vervelend dat jij zo laat thuis bent, ik heb mij heel ongerust gevoeld. De volgende keer wil ik dat je mij belt als er onverwacht iets tussenkomt. Deze manier maakt duidelijk dat je het kind niet afkeurt (wat ben je toch vervelend!), maar enkel het gedrag op dat moment (wat doe je toch vervelend).

Hoe ouder kinderen worden, hoe groter de leefwereld wordt. Het zelfbeeld wordt door heel veel verschillende kleine situaties in het dagelijkse leven bepaald, zowel positief als negatief. Een ruzie op school, een slechte prestatie tijdens een wedstrijd en gepest worden hebben een negatief effect. Terwijl een complimentje van de leraar, het behalen van een goed punt voor een moeilijk proefwerk en een vertrouwelijk gesprek met een vriend(in) weer een heel positieve bijdrage heeft. Het gaat om de balans tussen positieve en negatieve ervaringen. Een ouder die een keer heel boos wordt op zijn kind zal het zelfbeeld van het kind niet direct schaden, ervan uitgaande dat er ook complimenten worden gegeven. Een kind dat bijna dagelijks kleine opmerkingen krijgt over wat het niet goed doet of beter zou moeten kunnen, kan een negatief zelfbeeld ontwikkelen. Natuurlijk is ieder kind een individu. Wat op de n een grote impact heeft, merkt het andere kind nauwelijks op. Het versterken van een positief zelfbeeld is zeker mogelijk. Het is een proces waarbij het kind steeds beter over zichzelf gaat denken, zich beter gaat voelen en meer zelfzeker gedrag zal ontwikkelen.

Heidi Leenaerts
www.innerflex.nl